Wie in onze tijd een bezoek brengt aan de Bataviawerf in Lelystad, kan zich voorstellen hoe indrukwekkend de tewaterlating van de oorspronkelijke Batavia in 1627 geweest moet zijn. Amsterdam liep uit voor dit machtige koopvaardijschip van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). De Batavia staat voor de zeehandel die de Republiek grote welvaart bracht. Tegelijkertijd herinnert het schip aan de risico’s en avonturen die hiermee gepaard gingen. De trotse Batavia verging al in 1629, ten westen van Australië. Om de economische kansen zoveel mogelijk te benutten en de bijbehorende risico’s te beperken, richtte een aantal Hollandse en Zeeuwse steden in 1602 de VOC op. Anders dan wel eens wordt beweerd, kenmerkte de handel op de Oost zich niet door driest ondernemerschap, maar juist door voorzichtigheid. Holland liep voorop bij de ontwikkeling van de eerste handelsverzekeringen en van risicospreiding door vrachten over verschillende schepen te verdelen. De kooplieden presenteerden zichzelf graag als stoere binken, maar hun succes is eerder te danken aan behoedzaam optreden.
Ook hun techniek van handel drijven verschilde van de buitenlandse concurrenten. De Nederlanders sloten zoveel mogelijk aan bij de lokale bestuursvormen. Dat leverde sneller winst op dan wanneer ze alles naar eigen model probeerden te veranderen, terwijl het minder levens kostte. Daardoor spreken ze nu geen Nederlands in Indonesië, maar wel Engels in India. Een extra reden om deze lijn vol te houden kregen de Nederlanders bij de stichting van de stad Batavia naar Hollands model, dus inclusief grachten. Deze zaten binnen de kortste keren vol krokodillen, zodat in de buurt snel een nieuw Batavia gebouwd werd, meer in overeenstemming met de plaatselijke omstandigheden. De gezaghebbende Vondel bleef in zijn Lof der zeevaert uit 1623 aandringen op vreedzaamheid, in plaats van de oorlogszuchtige praktijken die de overhand dreigden te krijgen.
Naast de handel leverde ook de visvangst steeds meer op. Vooral de walvisvaart, die hele dorpen in zijn greep kon houden. Voor de handel op het werelddeel Amerika stichtte men in 1621 de West-Indische Compagnie (WIC), maar deze was veel minder succesvol. Portugezen, Spanjaarden en later ook Engelsen waren hier voorgegaan en hielden de concurrentie met geweld van de deur. Ook de slavenhandel, waarin de Republiek voor grofweg 5% van het wereldtotaal deelnam, leverde weinig op. Dat is anders dan vaak wordt verondersteld. Slavenhandel lijkt nóg erger als de indruk bestaat dat er veel geld mee verdiend werd.
De zeevaart was vanaf het begin de grondslag van de Nederlandse samenleving. Alleen van de opbrengst van het drooggelegde land hebben we nooit kunnen leven. Rond 1500 is Holland al de grootste vrachtvervoerder van Europa. Daarbij gaat het vooral om doorvoerhandel, van land A naar land B, soms met een lichte bewerking van de handelswaar in de overslaghavens van de Lage Landen. Nog steeds neemt Nederland daarbij een vooraanstaande positie in. Kijk maar naar de wereldhaven Rotterdam, en alle multinationals die in ons land gevestigd zijn. De ligging aan zee in een dichtbevolkt en welvarend deel van de wereld, de bevaarbaarheid van rivieren en kanalen en de sterk ontwikkelde technieken voor landwinning, bedijking en grondexploitatie blijven een duurzaam handelsverkeer garanderen. Hoe kort de Batavia het ook maar volgehouden heeft.